Þjóðhátíðarræða flutt á Hrafnseyri við Arnarfjörð, 17. júní 2009.

Ágætu Þjóðhátíðargestir.

Það er mér mikill heiður að ávarpa ykkur á þjóðhátíðardegi okkar
Íslendinga hér á Hrafnseyri við Arnarfjörð. Ég hlýt að minnast
frelsishetju okkar, Jóns Sigurðssonar, svo nátengdur sem þessi dagur
og þessi staður er minningu hans og verkum. Fyrir Breiðfirðing eins
og mig er það heiður að fá tækifæri til þess að minnast Jóns
Sigurðssonar um leið og ég minnist afmælis lýðveldisins Ísland.
En auðvitað er mér ofarlega í huga staða okkar Íslendinga um þessar
mundir.

Fyrsti desember 1918 og 17. júní 1944 eru þeir dagar sem þjóðin þarf
að minnast og þjóðarvitund okkar þarf vissulega að efla tilfinninguna
fyrir viðburðum fullveldisdagsins og stofnun lýðveldisins. Ekki síst
vegna þess að svo margir ímynda sér að fullveldi þjóðarinnar megi
fórna á altari alþjóðavæðingar. Það hefur tröllriðið umræðunni á
vettvangi stjórnmálanna, en ekki síður innan viðskiptalífsins sem nú
liggur helsært á vígvelli hinna alþjóðlegu viðskiptastrauma. Lýðveldið
Ísland á því nú um stundir, mjög undir högg að sækja í svo mörgu
tilliti.

Við Íslendingar höfðum byggt upp samfélag velsældar og mikilla
væntinga síðustu ár. Efnahagshrunið snertir hins vegar í dag hverja
fjölskyldu í landinu. En alvarlegust er sundrungin og sá
trúnaðarbrestur sem er meðal þjóðarinnar og sú ógnaröld sem fylgt
hefur hruni bankanna. Ég óttast hins vegar mjög um framhaldið og
alvarlegar tafir á endurreisn ef alið er á hatri og sundurlyndi meðal
þjóðarinnar.

Of margir stjórnmálamenn hafa notað ástandið til þess að skerpa á
ágreiningi og kenna hrunið einstökum stjórnmálaflokkum,
hugmyndafræði og til að berja á pólitískum andstæðingum.
Þannig fleyta menn sér áfram á öldufaldi bylgjunnar sem fylgir
örvæntingu þeirra mörgu sem horfa fram á versnandi kjör og óánægju
í samfélaginu. Það er skylda okkar allra að taka höndum saman og
vinna okkur út úr kreppunni og ná vopnum okkar að nýju.
Þjóðin er vel menntuð og innviðir samfélagsins allir hafa verið
byggðir ótrúlega vel upp á hinum síðustu árum. Hvernig sem
lánshæfismat ríkissjóðs kann að vera metið þá verður það ekki frá
okkur tekið að hér býr dugmikil þjóð sem á að geta séð sér farborða
við þær aðstæður sem við höfum skapað, þrátt fyrir tímabundna
kreppu.

Ræður á þjóðhátíðardegi eru jafnan notaðar til þess að skerpa sýn
okkar á stöðu lands og þjóðar. Að þessu sinni eru ræðurnar fluttar í
skugga þess að stjórnvöld virðast stefna, bæði leynt og ljóst, inn í ríki
Evrópusambandsins.

Öllu skal fórnað til að ná því markmiði. Það er gert þegar verst stendur
á fyrir okkur. Vilji stjórnvalda virðist standa til þess að draga niður
þjóðfána okkar, sem er tákn okkar sem sjálfstæðrar þjóðar, og draga
þess í stað að húni fána Evrópusambandsins. Sá fáni mun yfirgnæfa
allt hér og skapa óróleika og klofning meðal þjóðarinnar ef fram fer
sem horfir. Gegn því verðum við að berjast og tryggja hagsmuni
okkar, ekki síst þeirra sem lifa af því sem landið gefur, í
sjávarbyggðum og sveitum landsins.

Í upphafi ævisögu Jóns Sigurðssonar segir: ..En Arnfirðingar eru
ekki gefnir fyrir vol eða víl . Þeir láta helst engan segja sér fyrir
verkum, bíta á jaxlinn og trúa á mátt sinn og meginn en leggja örlög
sín jafnframt á vald Guðs….
Þannig er þeim lýst, körlum og konum sem Jón Sigurðsson forseti
Alþingis og leiðtogi þjóðfrelsismanna ólst upp með hér við
Arnarfjörð. Sú samvist mótaði hann rækilega til framtíðar og það kom
rækilega fram síðar í allri framgöngu hans.

Óbifanleg sannfæring og öflugur málatilbúnaður Jóns Sigurðssonar og
samverkamanna hans færðu íslensku þjóðinni sjálfstæði í fyllingu
tímans. Það er ærin ástæða til að halda á lofti minningu Jóns
Sigurðssonar sem við virðum svo vel af verkum hans í þágu íslensku
þjóðarinnar. Við eigum að brýna fyrir uppvaxandi kynslóðum að
kynna sér framgöngu hans og hugsjónir.

Vert er að minna okkur á að því frelsi sem Jón Sigurðsson og
samtíðarmenn hans skópu megum við ekki fórna né láta fara
forgörðum í ölduróti heimskreppu eða vegna stundarhagsmuna.
Samband Jóns Sigurðssonar við Breiðfirðinga var náið.
Það var ekki síst við Breiðafjörðinn, þar sem margir af hans öflugustu
stuðningsmönnum voru og þar sem bréfum hans og útgáfu Nýrra
félagsrita var tekið fagnandi í sumarbyrjun hvert ár.

Fólkið hafði trú á verkum hans og orðum sem brýndu menn til dáða.
Þannig þraukaði þjóðin og byggði Ísland upp hægt og bítandi. Smám
saman risu verstöðvar þar sem nýttar voru auðlindir sjávar og jörðin
var ræktuð í þágu þess búskapar sem hélt lífinu í landsmönnum uns
iðnvæðingin, verslunarfrelsi og öflugir atvinnuvegir til sjós og lands
bættu efnahag og tryggðu að lokum efnahagslegt og stjórnmálalegt
sjálfstæði þjóðarinnar. Sú framvinda öll var byggð á þeim grunni sem
Jón Sigurðsson og samstarfsmenn hans lögðu.

Sitt sterkasta bakland, eins og nú væri orðað, átti Jón Sigurðsson á
Vesturlandi og Vestfjörðum, einkum í byggðunum kringum
Breiðafjörð. Þar bjuggu stórbændur og þar voru forystumenn um
félagsvakningu og framfarasókn, bæði konur og karlar.
Fyrir daga Jóns höfðu Vestlendingar hafið upp merki framfara.
Flateyingar stofnuðu sína „Framfarastofnun“, Breiðfirðingar höfðu
með sér „Bréflega félagið“ þar sem þeir „blogguðu“ um landsins gagn
og nauðsynjar, og þeir gáfu um hríð út tímaritið „Gest Vestfirðing“
svo eitthvað sé nefnt. Þeir höfðu á Kollabúðum og Þórsnesi endurreist
hin fornu héraðsþing er hyllti undir endurreist Alþingi.

Boðskap Jóns Sigurðssonar og Félagsritanna var því sáð í frjóan
jarðveg þjóðmálavakningar víða um land og ekki síst um Breiðafjörð.
Meðal dyggustu samherja Jóns á þingi var Breiðfirðingurinn, séra
Eiríkur Kúld, sem bjó í Flatey og síðar í Stykkishólmi. Hann átti langa
þingsetu og var sagður óþreytandi við að koma boðskap forsetans á
framfæri og vinna baráttumálum hans brautargengi.
Jón Sigurðsson sat fyrsta þing hins endurreista Alþingis, meðan það
var eingöngu ráðgjafaþing einvaldskonungs. Hann lifði ennfremur að
sjá Ísland fá sína eigin stjórnarskrá árið 1874 og var kjörinn forseti
fyrsta löggjafarþingsins árið 1875.

Þessar mikilvægu breytingar á stöðu Alþingis hefðu vart orðið hefði
Jóns Sigurðssonar ekki notið við. Í ljósi sögunnar og þess sem nú er
efst á baugi er vert að minnast þess að lög voru með því fyrsta sem
Íslendingum þótti vert að setja á bókfell á móðurmáli sínu.
Grágás, lagasafn Íslendinga á þjóðveldisöld, er einn af
þjóðardýrgripum okkar. Þar er að finna mesta lagasafn norrænna
manna frá miðöldum, réttargrundvöll og leikreglur samfélagsins á
þjóðveldisöld. Það er þarft fyrir okkur að minnast þessara verka
forfeðranna nú þegar vandi steðjar að þjóðinni; deilur og heift
gegnsýra samfélagið og á þeim er alið.

Og það er ýtt undir vantrú á allt sem innlent er, með því að sækja fólk
til annarra landa til að stjórna mikilvægum stofnunum þjóðarinnar.
Það skapar ekki traust og verður til þess að ala á og efna til enn frekari
úlfúðar en áður.

Það er sjálfsagt að leita eftir samstarfi og ráðagjöf góðra granna, en
það er óásættanlegt að fela útlendingum vald og jafnvel umfram það
sem lög leyfa í skjóli hæpinna stjórnvaldsákvarðana.
Íslenska þjóðin er, eins og stundum áður, klofin í afstöðu sinni til
erlends valds sem ýmsir sækjast eftir að kalla yfir okkur. Í því ljósi er

mikilvægt að við metum stöðu okkar rétt og umfram allt, vanmetum
hana ekki.
Staða Íslands er á margan hátt einstök. Íslendingar lifa á mörkum
tveggja álfa, í samfélagi þar sem eru verðmætar auðlindir og við
getum sótt hið besta bæði úr gömlu Evrópu og Nýja heiminum
vestanhafs. Við getum einnig átt mikilvægt samstarf til austurs sem
ekki má vanmeta. Búseta á Íslandi mótast auðvitað af legu landsins og
verður alltaf ósambærileg við það að búa í hinni þéttbýlu og frjósömu
Mið-Evrópu og Skandinavíu.

Afstaða okkar hlýtur af þeim sökum að mótast af þessum sérstöku
aðstæðum sem eru á Íslandi. Það er því ekki óeðlilegt að við teljum
okkur ekki geta innleitt allar reglur sem geta gilt í Evrópu. Nefni ég
þar dæmi reglur um auðlindanýtingu og hlutverk landbúnaðar í því að
byggja upp fæðuöryggi þjóðarinnar. Áður en stjórnvöld binda okkur
föst í samningum við Evrópusambandið verður að skoða aðra kosti um
samstarf til austurs eða vesturs til að skapa okkur samningsstöðu
gagnvart Evrópusambandinu.

Íslenskir stjórnmálamenn hljóta að horfa til arfleifðar
þjóðfrelsishetjunnar, Jóns Sigurðssonar, þegar við metum langtíma
hagsmuni lands og lýðs í samskiptum þjóðanna.
Það er hlutverk alþingismanna að setja lög og móta stefnu til hagsbóta
fyrir land og þjóð, í þágu framtíðar og á grunni reynslunnar. Þeir bera
ábyrgð gagnvart þeim sem skópu sögu okkar og ekki síður gagnvart
komandi kynslóðum. Með fullveldi Íslands voru skapaðar þær
kringumstæður sem lagt hafa grunninn að auðlindanýtingu og hagsæld
þjóðarinnar.

Það er vissulega hollt að minnast kenninga Jóns og krafna um
sjálfstæði þegar hugleidd er sú sérstaka staða sem við Íslendingar
erum í við byrjun 21. aldar.
Það eru á lofti kraftmiklar kenningar um vaxandi velsæld til sjós og
lands, í skjóli Evrópusambandsins. Kröfur um inngöngu í
Evrópusambandið voru reistar þegar við Íslendingar vorum efnaðri og

betur settir en við höfum nokkru sinni verið. Ýmsir virðast því vilja
leita eftir skjóli innan Evrópusambandsins þegar við höfum hreppt
mótvind um stund.
Eðlilegt er að varpa fram þeirri spurningu hvort það sé í anda hugsjóna
Jóns Sigurðssonar að afsala hluta fullveldis okkar og flytja valdið yfir
auðlindum sjávar til sameiginlegs og yfirþjóðlegs valds
Evrópusambandsins?

Hafa stjórnendur Evrópusambandsins forsendur til að meta aðstæður
okkar Íslendinga sem búum við ysta haf og nýtum auðlindir
eldvirkninnar, framrása jökulfljótanna til orkuvinnslu og iðnaðar?
Róum til fiskjar og viljum halda til haga sagnaritun okkar og sögulegri
arfleifð?

Mun Alþingi, sem var stofnað á Þingvöllum árið 930 og hefur verið
stolt okkar Íslendinga, njóta sæmdar og hafa þau áhrif sem því ber ef
Ísland verður afkimi innan Evrópusambandsins?
Er reynsla okkar svo góð af samskiptum við Evrópuríkin eftir hrunið?
Ég minnist þess þegar við vorum beitt hryðjuverkalögum með
hljóðlátu samþykki jafnt Norðurlandanna sem Evrópusambandsríkjanna
tuttugu og sjö? Eigum við skilyrðislaust að falla að
fótum þeirra eftir það sem á undan er gengið?
Þetta eru spurningar sem við Íslendingar verðum að svara.

Góðir hátíðargestir.
Árið 2011, eftir tvö ár verða 200 ár liðin frá fæðingu Jóns
Sigurðssonar og 160 ár frá þjóðfundinum 1851, þar sem Jón steig fram
fyrir skjöldu og mótmælti því ofbeldi sem hið erlenda vald beitti
fulltrúa Alþingis með vopnað lið í nágrenninu.
Um þessar mundir höfum við forsætisráðherra við völd sem leggur
ofurkapp á að við göngum í Evrópusambandið og afsölum okkur
yfirráðum yfir auðlindunum í samræmi við Rómarsáttmálann.

Forsætisráðherra hefur fengið til fylgilags við sig stjórnmálamenn
sem lofuðu kjósendum fyrir kosningar nú í vor að koma í veg fyrir
aðild að Evrópusambandinu sem þeir hafa nú svikið.
Það virðist samt blasa við að við næstu kosningar verði
þjóðaratkvæðagreiðsla um samning Íslands við Evrópusambandið um
inngöngu með tilheyrandi breytingum á stjórnarskrá eftir
aðildarumsókn og samninga undir stjórn utanríkisráðherra sem hefur
lagst flatur fyrir ráðamönnum Evrópusambandsins.
Þetta eru vissulega mikil tíðindi ef af verður og undarleg gráglettni
örlaganna ef sú verður raunin að slíkar kosningar fari fram á 200 ára
afmælishátíðarári sjálfstæðishetjunnar.

Það má velta fyrir sér hvert ræðuefnið verður á Austurvelli við hlið
styttu Jóns Sigurðssonar 17. júní það herrans ár 2011.
Það er eflaust mikilvægt að skipuleggja umræðuna í íslensku
samfélagi og láta meta kosti þess og galla að Ísland afsali sér
yfirráðum auðlindanna og hluta fullveldis með aðild að
Evrópusambandinu.

Íslendingar verða að skoða fleira en efnahagsleg rök sem mæld eru í
krónum eða evrum. Íhuga þarf mikilvægi þjóðarvitundar sem aflgjafa
framfara og sjálfstæðis okkar.
Það ber umfram allt að varast að byggja upp óraunhæfar væntingar um
stöðu okkar innan Evrópusambandsins. Sem smáþjóð eigum við að
nýta styrk okkar þar sem við getum og við höfum margt fram að færa
og getum haft áhrif, þótt við stöndum utan Evrópusambandsins.
Við þurfum miklu frekar að leggja allann okkar þunga á að ná vopnum
okkar innanlands og tryggja aftur stöðugleikann í efnahagsmálum áður
en við hugum að slíkum skrefum sem aðildarumsókn að
Evrópusambandsins felur í sér.

Við getum ekki og eigum ekki, að koma á hnjánum og óska inngöngu
vegna efnahagslegra vandræða og semja frá okkur fullveldi og
auðlindum okkar.
Það má því öllum vera ljóst að það er verk að vinna í ríkisstjórn og á
Alþingi við að móta stefnu um samstarf við aðrar þjóðir. Þar þurfum
við að hafa í huga þær breytingar sem hafa orðið á sviði varnarmála,
orkumála, upplýsingatækni, samgöngumála, umhverfismála og
efnahagsmála.

Það er skylda íslenskra stjórnmálamanna að ganga til samninga við
aðrar þjóðir með það í huga að tryggja hagsmuni okkar jafnframt því
að ganga fram í þágu frjálsrar og fullvalda þjóðar á Íslandi, í anda
þeirrar arfleifðar sem Jón Sigurðsson skildi eftir sig.
Meðal mikilvægra verkefna stjórnmálamanna er að endurskoða og
breyta stjórnarskránni sem hefur ekki tekið miklum breytingum á
lýðveldistímanum.

Í vetur var gerð atlaga að stjórnarskránni og raunar að Alþingi einnig
þegar færa átti stjórnarskrárvaldið frá Alþingi. Víkja átti Alþingi til
hliðar og færa stjórnarskrárvaldið í hendur annarra aðila. Þeirri aðför
að þinginu var bægt frá en mikið þurfti til. Þær aðgerir stjórnvalda
fólu í sér aðför að stjórnarskránni og þinginu. Þær kunna að hafa
stjórnast af því ástandi sem skapaðist í mótmælunum á Austurvelli.
Ég hef lýst þeim sjónarmiðum á Alþingi fyrir síðustu kosningar og í
blaðagrein að setja ætti löggjöf um ráðgefandi stjórnlagaþing sem
tæki stjórnarskrána til endurskoðunar og legði fyrir Alþingi tilögur að
breytingum sem Alþingi fjallaði síðan um og breytti stjórnarskránni í
samræmi við vilja kjörinna fulltrúa þjóðarinnar. Sú leið er eðlileg og
vel framkæmanleg. Hún er í samræmi við þá virðingu sem við eigum
að sýna Alþingi.
Og það er vissulega margt sem þarf að breyta í stjórnarskránni svo efla
megi og styrkja þjóðfélagsskipun okkar og skapa festu í stjórnarfari og
framfarir í samfélaginu.

Ég leyfi mér að skora á þingmenn kjördæmis Jóns Sigurðssonar að
taka það mál í sínar hendur og fylgja því eftir og minnast þannig
þeirra tímamóta sem verða árið 2011 þegar við minnumst þess að 200
ár eru frá fæðingu Jóns Sigurðssonar.
Ágætu Þjóðhátíðargestir
En það mikilvægasta sem þjóðin þarf nú á að halda, svo hún rati hina
réttu leið út úr ógöngum og hafvillu, er að leitað verði sátta og
samstöðu undir leiðsögn öflugra víðsýnna og réttsýnna leiðtoga.
Það er von mín að svo verði.
Gleðilega þjóðhátíð!